رده ضخامت لوله (Pipe Schedule) چیست؟
رده ضخامت لوله (Pipe Schedule) شناسهای ابعادی برای ضخامت اسمی دیواره در یک سایز نامی مشخص است. ردههای 40، 80 و 160 (SCH 40/80/160) و نامگذاریهای سنتی STD، XS و XXS در جداول ابعادی ASME B36.10M روابط مشخصی با NPS، قطر خارجی و ضخامت دیواره دارند.
چهار مفهوم مستقل در تفسیر رده ضخامت (Schedule)
برای خواندن صحیح جدول، باید سایز نامی لوله (NPS)، قطر خارجی (OD)، ضخامت دیواره (WT) و قطر داخلی (ID) از یکدیگر تفکیک شوند. برای هر سایز نامی لوله، قطر خارجی در جدول ابعادی مشخص است؛ با تغییر رده ضخامت، ضخامت دیواره و در نتیجه قطر داخلی تغییر میکند.
یک رده ضخامت ثابت، به معنی ضخامت یکسان در همه سایزها نیست
دانلود جدول
| مشخصه | با تغییر سایز نامی لوله (NPS) | با تغییر رده ضخامت | نکته کاربردی |
|---|---|---|---|
| قطر خارجی (OD) | طبق جدول ابعادی تغییر میکند | در یک سایز نامی معمولاً ثابت میماند | سایز نامی لوله (NPS) را با قطر خارجی واقعی اشتباه نگیرید |
| ضخامت دیواره (WT) | برای یک رده ضخامت میتواند تغییر کند | در همان سایز نامی معمولاً افزایش مییابد | ضخامت دیواره از محل تقاطع سایز نامی و رده ضخامت در جدول استاندارد به دست میآید |
| قطر داخلی (ID) | از قطر خارجی (OD) و ضخامت دیواره (WT) محاسبه میشود | با افزایش ضخامت کاهش مییابد | برای هیدرولیک و عبور ابزار اهمیت دارد |
| جرم اسمی | با اندازه و ضخامت تغییر میکند | با افزایش ضخامت بیشتر میشود | وزن تحویلی میتواند تحت تأثیر تلرانس باشد |
جدول مرجع مناسب برای هر گروه محصول
جدول ابعادی مناسب به جنس و گروه محصول بستگی دارد. B36.10 برای لوله فولادی جوشی و بدون درز و B36.19M برای لوله زنگنزن مرجعهای اصلیاند و باید همراه با استاندارد محصول استفاده شوند.
جدول رده ضخامت لوله بر اساس ASME B36.10-2022
جدول مرجع زیر نمونهای از رابطه NPS، قطر خارجی و ضخامت اسمی در ردههای متداول ASME B36.10-2022 است. این داده ابعادی است و بهتنهایی فشار مجاز سیستم را تعیین نمیکند.

این جدول، قطر خارجی (OD)، ضخامت دیواره (WT) و وزن نظری واحد طول را برای ردههای رایج لوله فولادی در واحدهای SI ارائه میکند. مقادیر قطر خارجی و ضخامت دیواره بر اساس ASME B36.10-2022 بازبینی شدهاند و وزن نظری با رابطه درجشده در خود جدول محاسبه شده است.
ردههای 40 و 80 و رابطه آنها با ضخامت دیواره
رده SCH 40 یکی از پرکاربردترین سریهای ضخامت در لوله فولادی است، اما «40» مقدار ضخامت یا فشار نیست. ضخامت واقعی با NPS تغییر میکند و باید از جدول ASME B36.10M خوانده شود.
ضخامت SCH 40 یک مقدار ثابت نیست؛ مقدار میلیمتری آن از تقاطع NPS و ستون SCH 40 در جدول استاندارد به دست میآید.
دانلود جدول
| NPS | OD | SCH 40 WT | ID تقریبی |
|---|---|---|---|
| NPS 1/2 | 21.34 mm | 2.77 mm | 15.80 mm |
| NPS 1 | 33.40 mm | 3.38 mm | 26.64 mm |
| NPS 2 | 60.32 mm | 3.91 mm | 52.50 mm |
| NPS 4 | 114.30 mm | 6.02 mm | 102.26 mm |
| NPS 6 | 168.28 mm | 7.11 mm | 154.06 mm |
| NPS 8 | 219.08 mm | 8.18 mm | 202.72 mm |
رده 80 (SCH 80) در بسیاری از سایزهای اسمی لوله (NPS) مشترک یک سری ضخامت سنگینتر از رده 40 (SCH 40) است. عدد 80 به معنی 80 mm یا رده فشاری (Pressure Class) نیست؛ ضخامت دیواره (WT) واقعی باید برای همان NPS از جدول ابعادی خوانده شود.
دانلود جدول
| NPS | OD | SCH 80 WT | ID تقریبی |
|---|---|---|---|
| NPS 1/2 | 21.34 mm | 3.73 mm | 13.88 mm |
| NPS 1 | 33.40 mm | 4.55 mm | 24.30 mm |
| NPS 2 | 60.32 mm | 5.54 mm | 49.24 mm |
| NPS 4 | 114.30 mm | 8.56 mm | 97.18 mm |
| NPS 6 | 168.28 mm | 10.97 mm | 146.34 mm |
| NPS 8 | 219.08 mm | 12.70 mm | 193.68 mm |
رده 160 و مقایسه ردههای 40، 80 و 160
رده 160 (SCH 160) از ردههای ضخامت سنگین در ASME B36.10M است. این رده زمانی بهکار میرود که طراحی به ضخامت اسمی دیواره (Nominal Wall) بیشتری نیاز دارد، اما خود رده 160 (Schedule 160) بهتنهایی فشار مجاز، گرید یا مناسببودن سرویس (Suitability) را تعیین نمیکند.
دانلود جدول
| NPS | OD | SCH 160 WT | ID تقریبی |
|---|---|---|---|
| NPS 1/2 | 21.34 mm | 4.78 mm | 11.78 mm |
| NPS 1 | 33.40 mm | 6.35 mm | 20.70 mm |
| NPS 2 | 60.32 mm | 8.74 mm | 42.84 mm |
| NPS 4 | 114.30 mm | 13.49 mm | 87.32 mm |
| NPS 6 | 168.28 mm | 18.26 mm | 131.76 mm |
| NPS 8 | 219.08 mm | 23.01 mm | 173.06 mm |
دانلود جدول
| NPS | SCH 40 WT | SCH 80 WT | SCH 160 WT |
|---|---|---|---|
| NPS 2 | 3.91 mm | 5.54 mm | 8.74 mm |
| NPS 4 | 6.02 mm | 8.56 mm | 13.49 mm |
| NPS 8 | 8.18 mm | 12.70 mm | 23.01 mm |
هر سه رده در یک NPS، OD یکسان دارند؛ تفاوت اصلی در WT، وزن و ID است.
نامگذاری STD، XS و XXS در لوله
دیواره استاندارد (Standard / STD)، دیواره تقویتشده (Extra Strong / XS) و دیواره دوبرابر تقویتشده (Double Extra Strong / XXS) نامگذاریهای سنتی ضخامت لولهاند که در جداول و اسناد قدیمی نیز دیده میشوند. این نامها را نباید بدون کنترل جدول در همه سایزها معادل یک رده ضخامت (Schedule) ثابت فرض کرد.
STD و XS در برخی NPSهای رایج با SCH 40 و SCH 80 ضخامت یکسان دارند، اما این تطابق در تمام سایزها ادامه پیدا نمیکند. XXS نیز یک ستون مستقل سنتی است و معادل عمومی SCH 160 نیست.
دانلود جدول
| NPS | STD | SCH 40 | XS | SCH 80 | XXS |
|---|---|---|---|---|---|
| NPS 1/2 | 2.77 mm | 2.77 mm | 3.73 mm | 3.73 mm | 7.47 mm |
| NPS 1 | 3.38 mm | 3.38 mm | 4.55 mm | 4.55 mm | 9.09 mm |
| NPS 2 | 3.91 mm | 3.91 mm | 5.54 mm | 5.54 mm | 11.07 mm |
| NPS 4 | 6.02 mm | 6.02 mm | 8.56 mm | 8.56 mm | 17.12 mm |
| NPS 8 | 8.18 mm | 8.18 mm | 12.70 mm | 12.70 mm | 22.22 mm |
| NPS 10 | 9.27 mm | 9.27 mm | 12.70 mm | 15.09 mm | 25.40 mm |
در NPS 10 میبینید XS برابر 12.70 mm است، در حالیکه SCH 80 برابر 15.09 mm است؛ بنابراین فرض «XS = SCH 80 برای همه سایزها» نادرست است.
پیش از فراگیرشدن شمارههای رده ضخامت (Schedule)، نامهای STD، XS و XXS برای گروههای ضخامت بهکار میرفتند. این علائم هنوز در برخی جداول، مدارک قدیمی و مارکینگها دیده میشوند و مقدار دقیق آنها باید با NPS و جدول استاندارد بررسی شود.
XXS، رده 160 و خواندن XS/XXS از جدول ابعادی
برای NPS 4، XXS برابر 17.12 mm و SCH 160 برابر 13.49 mm است. برای NPS 8، XXS برابر 22.22 mm و SCH 160 برابر 23.01 mm است. بنابراین هیچ معادلسازی سراسری بین XXS و SCH 160 قابل اتکا نیست.
برای «NPS 4 XS»، ضخامت متناظر از جدول B36.10 استخراج میشود. نمایش همزمان نام XS و ضخامت اسمی، ابهام بین نام تاریخی دیواره و مقدار عددی را از بین میبرد:
NPS 4, XS (WT 8.56 mm), ASME B36.10M
در XXS نیز مقدار واقعی WT به سایز نامی وابسته است و باید از جدول همان سایز استخراج شود.
رابطه Schedule با ضخامت اسمی دیواره
Schedule یک شناسه برای ضخامت اسمی در یک سایز مشخص است. برای رسیدن به ضخامت واقعی باید NPS و جدول ابعادی مربوط مشخص باشند و سپس مقدار WT از همان جدول خوانده شود.
سؤالات متداول
آیا SCH 40 در همه سایزها ضخامت یکسانی دارد؟
خیر. رده ضخامت (Schedule) یک شناسه جدولی است و ضخامت متناظر با آن، با تغییر سایز نامی لوله (NPS) تغییر میکند.
آیا رده ضخامت بیشتر همیشه به معنی فشار مجاز بیشتر است؟
افزایش ضخامت میتواند ظرفیت تحمل فشار را بیشتر کند، اما فشار مجاز فقط بر اساس رده ضخامت تعیین نمیشود و به جنس و گرید فولاد، دما، تلرانس، خوردگی و کد طراحی نیز وابسته است.
آیا SCH 40 و SCH 40S همیشه یکساناند؟
خیر. بدون مراجعه به جدول ابعادی مربوط نباید آنها را یکسان فرض کرد. پسوند S به جدول لوله زنگنزن مربوط است و ضخامت باید برای سایز موردنظر از استاندارد صحیح خوانده شود.
آیا STD همیشه همان رده 40 (SCH 40) است؟
خیر. در تعدادی از سایزهای رایج ضخامت یکسان است، اما تطابق باید برای NPS مشخص از جدول کنترل شود.
آیا XS همیشه همان رده 80 (SCH 80) است؟
خیر. نمونه واضح NPS 10 است که XS برابر 12.70 mm و SCH 80 برابر 15.09 mm است.
آیا XXS همان رده 160 (SCH 160) است؟
خیر. XXS یک نامگذاری سنتی مستقل است و ضخامت آن میتواند بیشتر یا کمتر از SCH 160 باشد.
ویرایشها و صفحات رسمی بررسیشده
شماره و سال انتشار استاندارد، دامنه کاربرد و الزامات تکمیلی باید مستقیماً با منبع رسمی و ویرایش فنی مورد استناد تطبیق داده شوند.